ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ 12-Νόστος

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 12ο

ΝΟΣΤΟΣ

Η νύχτα στη Βαγδάτη ήταν γλυκιά. Το φεγγάρι έλουζε με ασημένιο φως τους κήπους του παλατιού ενώ οι σκιές των πανύψηλων φοινίκων, απλώνονταν πάνω στα μάρμαρα σαν σιωπηλοί, μαρμαρωμένοι πολεμιστές. Ο Ιωάννης, τυλιγμένος σε έναν απλό σκούρο μανδύα για να περνά απαρατήρητος, βγήκε αθόρυβα από τα διαμερίσματά του. Είχε ήδη στείλει μήνυμα μέσω ενός έμπιστου γραφέα να συναντήσει τους δύο νέους Έλληνες κρυφά.

Στάθηκε κάτω από μια σκοτεινή στοά, δίπλα σε μια μαρμάρινη κρήνη που κελάρυζε αδιάκοπα. Περίμενε ακίνητος. Από μακριά διέκρινε τις γνώριμες μορφές που πλησίαζαν, τον Δημήτριο που βάδιζε γεμάτος ενθουσιασμό και τον Γεώργιο, σιωπηλό με τα χέρια σφιγμένα σε γροθιές.

Ο Ιωάννης έκανε ένα βήμα προς το μέρος τους όταν ξαφνικά από τα στενά σοκάκια ξεπήδησαν σκιές. Στο φως όμως του φεγγαριού γυάλισαν σπαθιά. Ο Γεώργιος όρμησε μπροστά. Άνοιξε τα χέρια του για να καλύψει τον φίλο του. Ο Δημήτριος ένιωσε την παγωμένη κόψη του ατσαλιού να ακουμπά τον λαιμό του. Η ανάσα του κόπηκε, η καρδιά του σταμάτησε για μια στιγμή.

Εκείνη τη στιγμή ακούστηκε μια δυνατή, αυστηρή φωνή.

-Σταθείτε! Αυτός ο άνδρας βρίσκεται υπό την προστασία της Κωνσταντινούπολης.

Οι επιτιθέμενοι πάγωσαν. Στράφηκαν τρομοκρατημένοι προς τη φωνή. Μπροστά τους στεκόταν ένας άνδρας με αρχοντικό παράστημα, μαύρο μανδύα, βλέμμα που έκαιγε. Ήταν ο Ιωάννης Γραμματικός, ο επίσημος απεσταλμένος του βυζαντινού αυτοκράτορα. Με λόγια κοφτά διέταξε τους δικούς του φρουρούς να συλλάβουν τους ενόχους. Κανείς δεν τόλμησε να αντιδράσει. Τα σπαθιά χαμήλωσαν. Οι σκιές υποχώρησαν.

Ο Δημήτριος κοίταξε τον Ιωάννη με μάτια ορθάνοιχτα. Ο Γεώργιος έσκυψε το κεφάλι παίρνοντας μια βαθιά ανάσα ανακούφισης. Μόλις είχε καταλάβει πως οι ζωές τους κρέμονταν σε μια κλωστή.

Η νύχτα της Βαγδάτης συνέχισε να κυλά ήσυχη. Ο Ιωάννης ανήσυχος έστρεψε το βλέμμα του στον Δημήτριο.

—Μόνο ένας ανόητος, είπε, θα άφηνε να χαθούν δύο Έλληνες με τέτοια δύναμη. Από σήμερα δεν ανήκετε στον χαλίφη αλλά στο Βυζάντιο.
Σώπασε για μια στιγμή και πρόσθεσε πιο χαμηλόφωνα.
— Ήθελα να σας συναντήσω μόνους πριν την αναχώρησή μου. Σε λίγες μέρες, η πρεσβεία μας παίρνει τον δρόμο της επιστροφής για την Βασιλεύουσα.

Ο Δημήτριος ένιωσε την καρδιά του να χτυπά δυνατά. Με κομμένη την ανάσα έσκυψε μπροστά του.

—Δέσποτα, αν μπορούσα, θα σε ακολουθούσα και στην άκρη του κόσμου. Τώρα όμως είμαι δεμένος εδώ έστω κι ελεύθερος.

Ο Ιωάννης άπλωσε το χέρι και άγγιξε τον ώμο του.

—Η ελευθερία που σου χάρισε ο χαλίφης δεν είναι μικρό πράγμα. Είναι η αρχή. Μην ξεχνάτε ποτέ ότι είστε Έλληνες. Στο αίμα σας ρέει ο Αριστοτέλης και ο Πυθαγόρας και όλη η σοφία των αιώνων. Όπου κι αν πορευθείτε, να κρατάτε την πατρίδα και τους προγόνους σας μέσα στην καρδιά σας. Εκεί δεν μπορεί να τους αγγίξει κανείς.

Ύστερα στράφηκε προς τον Γεώργιο.

—Κι εσύ, παιδί μου, μη χάνεις την ελπίδα. Οι καιροί αλλάζουν σαν τις εποχές. Μια μέρα θα γυρίσετε πίσω πιο δυνατοί απ' όσο όταν φύγατε.

Ο Γεώργιος τον κοίταξε στα μάτια.

—Μόνο που σε είδαμε, Δέσποτά μου, μόνο που ακούσαμε την ελληνική γλώσσα από χείλη ελεύθερα ήταν σαν να γυρίσαμε για λίγο στην πατρίδα.

Ο Ιωάννης δεν απάντησε . Έφερε το χέρι στον κόρφο του και έβγαλε δύο ασημένιους σταυρούς, απλούς, φθαρμένους από τον χρόνο. Τους πέρασε προσεκτικά στον λαιμό των δύο νέων.

—Κρατήστε τους ως φυλαχτό, είπε χαμηλόφωνα. Και να θυμάστε πως δεν είστε μόνοι. Αν το θελήσει ο Θεός, θα συναντηθούμε ξανά στην Πόλη. Κάτι έχω ήδη στον νου μου για εσάς.

Εκείνη τη στιγμή, η μαρμάρινη κρήνη δίπλα τους φάνηκε να κελαρύζει πιο δυνατά, σαν να είχε αφουγκραστεί το μυστικό που μόλις είχε ειπωθεί και να ήθελε να το ταξιδέψει μακριά. Οι τρεις Έλληνες έμειναν για λίγο ακίνητοι κοιτάζοντας ο ένας τον άλλον. Δεν χρειάζονταν άλλες λέξεις. Ήξεραν πως οι μοίρες τους, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, είχαν δεθεί για πάντα από ένα αόρατο νήμα που ύφαινε αργά, υπομονετικά, η ίδια η Ιστορία.

Λίγες μέρες πριν από την αναχώρηση της πρεσβείας, ο αλ-Μαμούν κάλεσε τον Ιωάννη σε ιδιωτική ακρόαση. Δεν υπήρχαν τύμπανα ούτε τελετουργικές αναγγελίες, μόνο λίγοι αυλικοί και το απαλό φως που έμπαινε από τα ψηλά παράθυρα της αίθουσας.

Ο χαλίφης στάθηκε όρθιος, με τα χέρια πίσω από την πλάτη, κοιτάζοντας για λίγο τον κήπο. Έπειτα μίλησε χωρίς περιστροφές δείχνοντας ότι έχει πάρει μια μεγάλη απόφαση.

—Θέλω να τιμήσω εσένα και τον βασιλιά σου με δώρο αντάξιο ειρήνης. Εκατό Ρωμαίοι αιχμάλωτοι θα αποκτήσουν την ελευθερία τους και θα επιστρέψουν μαζί σου στην πατρίδα.

Τα λόγια ειπώθηκαν επίσημα κι έφεραν φως στις καρδιές. Ο Ιωάννης σαν έτοιμος από καιρό, έσκυψε το κεφάλι με σεβασμό. Όταν μίλησε, η φωνή του ήταν καθαρή, χωρίς ίχνος δισταγμού.

—Μεγαλειότατε, είπε ο Ιωάννης, ο αυτοκράτοράς μας ποθεί ειρήνη και καλές σχέσεις με την Βαγδάτη.

Σήκωσε το βλέμμα του, ζυγίζοντας κάθε λέξη με τη σοφία έμπειρου διπλωμάτη.

—Ωστόσο, θα προτιμούσε μια αμοιβαία ανταλλαγή, ως έμπρακτη απόδειξη φιλίας και αληθινής εμπιστοσύνης. Θα ειδοποιήσω αμέσως την Κωνσταντινούπολη να απελευθερωθούν εκατό Άραβες αιχμάλωτοι, ως αντίδωρο στη δική σου γενναιοδωρία. Έτσι, ο κόσμος θα μάθει πως η αυτοκρατορία και το χαλιφάτο δεν ανταλλάσσουν μόνο πλούτη, αλλά σέβονται πάνω απ' όλα τη ζωή και την αξιοπρέπεια των ανθρώπων τους.

Ο αλ-Μαμούν στράφηκε προς τον Ιωάννη. Στο βλέμμα του δεν υπήρχε ούτε ίχνος έκπληξης ούτε ενόχλησης. Υπήρχε μόνο μια βαθιά αναγνώριση.

— Μιλάς ως άνθρωπος που γνωρίζει την αξία της Ιστορίας, είπε τελικά με θαυμασμό. Και ως άνθρωπος που τιμά τους άγραφους νόμους της ηθικής. Ας γίνει, λοιπόν, όπως το ζήτησες.

Η είδηση διαδόθηκε σαν αστραπή στις αυλές του παλατιού. Στα πέτρινα προαύλια άρχισαν να συγκεντρώνονται οι αιχμάλωτοι, άνθρωποι αδύνατοι, με ρούχα κουρελιασμένα από τον χρόνο και τις κακουχίες και μάτια που είχαν μάθει εδώ και χρόνια να μην ελπίζουν τίποτε. Οι επιβλέποντες, με τους παπύρους στα χέρια, τους έλεγχαν έναν-έναν, μετρώντας ονόματα, επαληθεύοντας καταγωγές, σφραγίζοντας με μελάνι το τέλος της σκλαβιάς τους

Ανάμεσά τους στεκόταν και ο Γεώργιος. Όταν άκουσε το όνομά του, δεν αντέδρασε αμέσως. Χρειάστηκε λίγα λεπτά για να συνειδητοποιήσει πως δεν επρόκειτο για λάθος. Η καρδιά του χτυπούσε όχι από φόβο πια αλλά από κάτι που είχε ξεχάσει πώς μοιάζει, την ελπίδα.

Ο Ιωάννης τους περίμενε λίγο πιο πέρα, στην άκρη της μεγάλης αυλής. Όταν η διαδικασία ολοκληρώθηκε, πλησίασε τον Δημήτριο και τον Γεώργιο, που στέκονταν πλέον όρθιοι μπροστά του, με το κεφάλι ψηλά. Δεν ήταν πια ιδιοκτησία κάποιου.

—Τώρα είστε ελεύθεροι, είπε. Μπορείτε να ακολουθήσετε την πρεσβεία πίσω στη Βασιλεύουσα ή να τραβήξετε όπου σας οδηγεί η μοίρα σας. Κανείς δεν θα σας κρατήσει. Τα δεσμά σας έσπασαν.

Ο Δημήτριος έσκυψε μπροστά στον Γραμματικό.

—Σε ευχαριστούμε, δάσκαλε, ψιθύρισε. Για τη γνώση και για τη ζωή.

Ο Ιωάννης δεν απάντησε. Εκείνη την ώρα, χωρίς σάλπιγγες και θριάμβους, είχε κερδηθεί μια μικρή μεγάλη μάχη, ήταν η νίκη του ανθρώπου πάνω στην αιχμαλωσία.

Ξημέρωσε και στην αυλή του Οίκου της Σοφίας το φως του πρωινού έπεφτε στα μωσαϊκά δημιουργώντας παιχνίδια από σκιές και λάμψεις. Ο αέρας κουβαλούσε τη δροσιά της νύχτας που μόλις είχε φύγει.

Ο Δημήτριος και ο Γεώργιος βάδιζαν αργά. Κάθε βήμα τούς απομάκρυνε από έναν κόσμο που τούς είχε πονέσει, αλλά και τούς είχε πλάσει. Στην άκρη του προαυλίου τους περίμενε ο Μοχάμαντ, ο άνθρωπος που τους είχε μάθει να διαβάζουν τη γλώσσα των άστρων, τη λογική των αριθμών και τις βαθιές έννοιες των Ελλήνων φιλοσόφων.

Ο σοφός τούς κοίταξε. Στο βλέμμα του, η γνώριμη αυστηρότητα της διδασκαλίας είχε παραχωρήσει τη θέση της σε μια βαθιά πατρική τρυφερότητα.

— Σήμερα, είπε τελικά με φωνή σταθερή, δεν βλέπω μπροστά μου δύο μαθητές. Βλέπω δύο άντρες που κατέκτησαν κορυφές ψηλότερες από εκείνες που ονειρεύτηκαν όταν πέρασαν για πρώτη φορά, φοβισμένοι, το κατώφλι αυτού του τόπου.

— Δάσκαλε, αποκρίθηκε ο Δημήτριος, δίχως τη δική σου καθοδήγηση θα είχαμε χαθεί στο σκοτάδι. Ο Ιωάννης μας χάρισε την ελευθερία του σώματος αφού εσύ μας είχες χαρίσει την ελευθερία του πνεύματος. Και αυτή τη γνώση θα την κουβαλάμε μαζί μας ως την τελευταία μας πνοή.

Ο Γεώργιος γονάτισε ελαφρά σαν να ήθελε να τιμήσει όχι μόνο τον άνθρωπο αλλά και όσα του είχε προσφέρει.

— Θα φύγουμε αλλά θα σε θυμόμαστε πάντα. Κάθε φορά που θα κρατάμε έναν αστρολάβο ή θα ξεφυλλίζουμε ένα χειρόγραφο, η δική σου φωνή θα αντηχεί στις σκέψεις μας.

Ο Μοχάμαντ άπλωσε τα χέρια του και τους κράτησε από τους ώμους. Η φωνή του χαμήλωσε.

—Η γνώση δεν φυλακίζεται σε τείχη, ψιθύρισε. Δεν ανήκει σε έναν μόνο τόπο ούτε σε έναν μόνο λαό. Κράτα την καρδιά σου ανοιχτή στις νέες ιδέες, Δημήτριε. Κι εσύ, Γεώργιε, μη σταματήσεις ποτέ να θέτεις το επόμενο ερώτημα. Τα άστρα είναι αναρίθμητα και ο κόσμος απέραντος αλλά η δίψα του ανθρώπου για μάθηση είναι ακόμα μεγαλύτερη.

Οι δύο νέοι τον αγκάλιασαν. Τα μάτια τους ήταν υγρά, τα πρόσωπά τους φωτεινά. Δεν ήταν πια μαθητές που έφευγαν. Ήταν ελεύθεροι πολίτες του κόσμου, που ξεκινούσαν μια νέα ζωή.

Ο Μοχάμαντ στάθηκε στην πύλη και τους παρακολούθησε να απομακρύνονται. Ένα τελευταίο χαμόγελο φάνηκε το πρόσωπό του γιατί ήξερε πια πως οι σπόροι που είχε φυτέψει θα κάρπιζαν σε μακρινές, εύφορες πατρίδες.

Ύστερα από λίγο, στην αυλή του Οίκου της Σοφίας, εμφανίστηκε ο Ιωάννης Γραμματικός, έτοιμος να τους οδηγήσει στην πρεσβεία και στον δρόμο της επιστροφής. Οι τρεις Έλληνες περπάτησαν μαζί για λίγο. Τα βήματά τους αντηχούσαν στους δρόμους της Βαγδάτης, ανάμεσα σε φωνές, αχνούς, εξωτικά αρώματα και μακρινά καλέσματα για προσευχή. Όλα όσα κάποτε τους είχαν τρομάξει και τώρα τους αποχαιρετούσαν, γίνονταν πλέον μέρος της μνήμης τους. Ο Δημήτριος και ο Γεώργιος ένιωθαν πως άφηναν πίσω τους όχι μόνο την αιχμαλωσία αλλά και έναν ολόκληρο κόσμο που τους είχε αλλάξει βαθιά, μεταμορφώνοντάς τους από άγουρους νέους σε ώριμους άντρες με σοφία και δύναμη.

Αρκετές μέρες αργότερα, οι προετοιμασίες για το μεγάλο ταξίδι της πρεσβείας προς τον βορρά ολοκληρώθηκαν. Ήταν ένα ταξίδι που θα τους οδηγούσε μέσα από ερήμους, βουνά, θάλασσες πίσω στην πατρίδα τους. Από τα χαράματα της τελευταίας μέρας, ζώα φορτώνονταν με εφόδια, σκηνές λύνονταν μεθοδικά, ενώ οι βιαστικές φωνές των αξιωματούχων ανακατεύονταν με τους ψιθύρους της ανυπόμονης χαράς των απελευθερωμένων αιχμαλώτων. Όλοι ένιωθαν πως τους δόθηκε η ευκαιρία μιας δεύτερης ζωής.

Ο Ιωάννης βάδιζε επικεφαλής, με τα χαρτιά της συμφωνίας ασφαλή στον κόρφο του. Πίσω του ακολουθούσαν οι απελευθερωμένοι αιχμάλωτοι, πρόσωπα σκαμμένα από την κούραση, κορμιά καταπονημένα, μάτια που έλαμπαν από μια ελπίδα τόσο καινούρια και ορμητική που δεν χωρούσε στο στήθος.

Ο Δημήτριος και ο Γεώργιος περπατούσαν δίπλα-δίπλα, σχεδόν σιωπηλοί. Κάθε βήμα τους απομάκρυνε από τα τείχη της Βαγδάτης και τους έφερνε πιο κοντά στην αγκαλιά της Πόλης. Δεν τολμούσαν ακόμη να πιστέψουν πως η ελευθερία δεν ήταν πια υπόσχεση αλλά πραγματικότητα που απλωνόταν μπροστά τους, ανοιχτή σαν τον δρόμο.

Το καραβάνι διέσχισε εύφορες πεδιάδες, χωριά πνιγμένα στη σκόνη και απόκρημνα, στενά φαράγγια. Η πορεία ήταν αργή. Οι φρουροί του χαλιφάτου οδηγούσαν την πομπή με τάξη, θέλοντας να φτάσουν στα σύνορα με την επισημότητα που ταίριαζε σε μια τέτοια ιερή, τελετουργική πράξη.

Ύστερα από πολλές μέρες εξαντλητικής πορείας, αντίκρισαν επιτέλους τον ποταμό Λάμο , το φυσικό σύνορο που χώριζε τις δύο αυτοκρατορίες. Το ρεύμα του κυλούσε ήρεμο και αδιάφορο για τις ανθρώπινες ιστορίες παρόλο που το χώμα στις όχθες του ήταν για αιώνες ποτισμένο με αίμα. Στην απέναντι όχθη ο αέρας κυμάτιζε τη βυζαντινή σημαία με τον Τίμιο Σταυρό. Εκεί, Ρωμαίοι στρατιώτες περίμεναν υπομονετικά, έχοντας πλάι τους τούς Άραβες αιχμαλώτους που επρόκειτο να επιστρέψουν στους δικούς τους.

Η ανταλλαγή ξεκίνησε με απόλυτη τάξη. Μια ξύλινη γέφυρα, πρόχειρη αλλά σταθερή, είχε στηθεί πάνω από τα νερά του ποταμού. Ένας-ένας οι άνθρωποι άρχισαν να περνούν, μια ζωή από τη μία όχθη, μια ζωή από την άλλη. Οι γραφείς κατέγραφαν με προσήλωση τα ονόματα στους παπύρους, μετρώντας δυνατά κάθε ψυχή που επέστρεφε στο σπίτι της. Οι φρουροί των δύο πλευρών παρακολουθούσαν άγρυπνα, δίχως ίχνος εχθρότητας, αναγνωρίζοντας τη σπουδαιότητα αυτής της στιγμής.

Ο Δημήτριος, σφίγγοντας στη χούφτα του τον ασημένιο σταυρό, το πολύτιμο φυλαχτό που του είχε χαρίσει ο Ιωάννης, πάτησε στη γέφυρα με κομμένη την ανάσα. Το παλιό ξύλο έτριξε κάτω από το βάρος του. Σήκωσε το βλέμμα και κοίταξε απέναντι, εκεί όπου οι Βυζαντινοί αξιωματούχοι στέκονταν ακίνητοι, περιμένοντας τους δικούς τους. Του φάνηκε πως μπροστά του άνοιγε μια φωτεινή πύλη προς την πατρίδα που είχε λαχταρήσει σιωπηλά, νύχτα τη νύχτα, κάτω από τον ξένο ουρανό.

Δίπλα του, ο Γεώργιος άφησε τα δάκρυα να κυλήσουν ελεύθερα. Κάθε βήμα πάνω στη γέφυρα ένιωθε πως ήταν μια ιερή κάθαρση. Το ποτάμι που κυλούσε από κάτω ξέπλενε για πάντα τον πόνο, τον φόβο και τις ταπεινώσεις της αιχμαλωσίας. Μόλις τα πόδια τους άγγιξαν τη βυζαντινή όχθη, οι δύο νέοι γονάτισαν αυθόρμητα και φίλησαν το χώμα, νιώθοντας τη ζεστασιά της γης που τους ανήκε και της ανήκαν.

Ο Ιωάννης, ακολουθώντας τους τελευταίους αιχμαλώτους στάθηκε για μια στιγμή στη μέση της γέφυρας, ανάμεσα στους δύο κόσμους. Έστρεψε το βλέμμα πίσω προς την Ανατολή, εκεί όπου οι μιναρέδες και οι φοίνικες της Βαγδάτης χάνονταν στη σκόνη του ορίζοντα, και ύστερα κοίταξε μπροστά, προς τη Δύση, όπου ξεδιπλωνόταν ξανά η επικράτεια της Αυτοκρατορίας. Εκείνη τη στιγμή ήταν βέβαιος πως η σοφία και ο λόγος μπορούν να υφάνουν δεσμούς εκεί που τα σπαθιά επιλέγουν να χωρίζουν.

Όταν η τελευταία καταμέτρηση ολοκληρώθηκε, οι δύο πρεσβείες αποσύρθηκαν. Οι ελεύθεροι πια Έλληνες σχημάτισαν μια λυτρωτική πομπή πίσω από τον Ιωάννη. Ο Δημήτριος και ο Γεώργιος βάδιζαν πλάι-πλάι. Ήξεραν πως η ζωή τους είχε ήδη αλλάξει για πάντα.

Η γέφυρα έμεινε πίσω τους, σιωπηλός μάρτυρας, σύνορο που χώριζε το πικρό χθες από το φωτεινό αύριο.